CAPÇALERA: publicitat jornalet
CAPÇALERA2: FAI-TE SOCI

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Diluns, 23 de setembre

Entrevistas

Diluns, 5 d'agost de 2019, 03h00

“Mn. Condò siguec hilh dera Renaishença Catalana”

Jusèp Amiell prèire e escrivan aranés
Comentaris 2 comentaris    
Marrit Flac Bon Plan bon Fabulós (7 vòtes)
carregant En cargar


 

Mossen Jusèp Amiell es un prèire e escrivan de la Val d’Aran, qu’a publicat divèrsas òbras dont qualques unas teologicas, mas tanben d’autras que nos ajudan a conéisser l’istòria e la cultura aranesas. A estudiat tanben la figura de Mossen Jusèp Condò e Sambeat, de qui se complís lo centenari de son decès. Mossen Amiell es un dels principals saberuts qu’an trabalhat per rendre possibla e visibla la literatura aranesa, e s’es a l’encòp esforçat de far conéisser e remembrar la figura de Mossen Condò a nòstra epòca.

 

 

 

Mossen Amiell, sabèm que vos sètz un admirator de la persona de Mn. Condò. Quand comencèretz de sentir aquel interès?

 

Jo sò hilh d’ua pòstguèrra. En aqueri moments es causes identitàries dera Val d’Aran restèren desbrembades. Quan jo neishí hège 11 ans ans que Mn. Condò auie morit... Coneishí ena mia dusau enfança quauque poèma deth nòste poèta, sus tot er imne ara Val d’Aran, premiat en Lheida er an 1912.  Siguec enes ans 1970 e damb era transicion politica, que m’interessèc era òbra de Mn. Condò e comencè a cercar-la, dera man tanben deth matrimòni Ponsolle dera Escòlo deras Pirenèos, e tota era vida m’a interessat eth nòste escrivan.

 

 

L'òbra de Mn. Jusèp Condò es considerada coma vitala dins l'istòria de la literatura aranesa. D’ont ven aquela indiscutibla importància?

 

« As 38 ans, cercarà era renaishença der aranés escrit, coma ac hègen dejà es felibres d’Occitània; e ac harà amassa damb era Escòlo deras Pirenèos, que hège un an auie fondat eth que serie un gran amic sòn, Bernard Sarrieu »

Mn. Condò siguec hilh dera Renaishença Catalana, e es sòns estudis en Seminari de La Seu d’Urgell li dèren un gran amor ad aguesta lengua, que hè sua; e per açò escriuerà fòrça en catalan, sus tot enes sòns poèmes e correspondéncia privada. Quan ven tara Val d’Aran, er an 1905, as 38 ans, cercarà era renaishença der aranés escrit, coma ac hègen dejà es felibres d’Occitània; e ac harà amassa damb era  Escòlo deras Pirenèos, que hège un an auie fondat eth que serie un gran amic sòn, Bernard Sarrieu, e començarà a manar-les es sòns escrits en aranés.

 

 

Mn. Condò escriguèt sustot de poesia centrada sus Aran. Cossí definiriatz son òbra poetica?

 

Escriuec tanben pròsa: novèles, costumes, legendes, istòria; mes ei vertat que’eth se sentie poèta, presentant tèmes diuèrsi dera Val d’Aran. Òm se da compde qu’er aranés non li daue tostemp era riquesa poetica dera lengua catalana, mès rica en paraules e expressions. En aquera semble qu’eth s’i trapaue mès comòde. De totes manères non manque inspiracion e messatges ena sua poesia aranesa.

 

 

La tematica religiosa foguèt una constanta de sos escriches. Quina èra la rason d’aquela literatura religiosa?

 

Pensem que Mn. Condò presentaue es sòns trabalhs enes Certamens literaris, qu’en aqueri moments èren convocadi sus tot per institucions religioses; atau, era Acadèmia Mariana, de Lhèida, o er Avescat d’Urgell. Mès auem constància que siguec aunorat tanben en d’auti Certamens dehòra deth camp religiós. Er an 1915, auec un prèmi extraordinari enes Jòcs Floraus de Barcelona, damb eth sòn poèma Era Maladeta.

 

 

Una altra constanta es precisament Aran, sa geografia, son istòria, sa cultura. D’efièch, faguèt los Jòcs Florals de 1912 amb son poèma Era Val d'Aran. Cossí Aran inspirava son òbra? Amb son òbra podèm trobar una defensa de la cultura e de l'identitat tradicionalas aranesas?

 

Ua constanta ena vida de Mn. Condò ei identificar-se damb es lòcs o parçans a on auec de víuer. En Seminari d’Urgell se hec catalan; quan va tara comarca dera Litèra, pendent tres ans, escriu sus aqueth parçan: legendes, costumes, ena sua lengua, qu’ei un catalan pròpri deth lòc; quan se’n va a víuer ena Conca de Tremp, nau ans, escriu tanben sus aquera comarca: legendes, istòries...  Tot li ei publicat en Centre Excursionista de Catalonha, institucion que n'ei sòci e delegat.  Non ei estranh que quan ven tara Val d’Aran, toti es sòns escrits en aranés parlaràn dera Val d’Aran. Ère ua manèra de senter-se integrat damb era gent e era sua istòria.

 

 

E mai cultivèsse la poesia, tanben escriguèt los romans Sang nòble, sang deth pòble e Era Isla des diamants. Cossí definiriatz sa narrativa?

 

Es dues novèles an ua problematica aranesa. Era cuerta novèla Sang nòble, sang deth pòble a un gran contengut sociau. Ena Val d’Aran èren desconeishudi es privilègis de familhes, diguem-ne pairaus, coma podie passar en d’auti lòcs, dehòra dera Val d’Aran. Aguesta novèla ei ua critica a ua noblesa o distincions enes familhes, que non se dèc jamès en Aran. Per ua auta part i a ua denóncia dera situacion dera hemna, que patie discriminacions.

 

Era Isla des diamants ei ua vision de futur tara Val d’Aran. Mn. Condò auie vist anar-se’n tà França, un quaranta per cent, dera gent, 5000 aranesi, enes acabalhes deth sègle XIX e començament deth sègle. XX. Ena novèla imagine, damb vision profetica, ua Val d’Aran mès rica, ena qu’es aranesi saberàn aprofitar es sues riqueses, e serà mès unida damb era aute costat des Pirinèus, damb un tunèl.

 

 

Coma escrivan e prèire vos a inspirat, dins vòstra pròpria òbra, la vida de Mn. Condò?

 

È ua admiracion tà Mn. Condò, ath que veigui coma òme de letres o escrivan; mès tanben ua veneracion coma persona, sustot, en conéisher eth son epistolari, ues 35 cartes, adreçades ath que siguec eth sòn confident e conselhèr, er antic rector e professor, qu’auec en Seminari. En aguestes cartes se ve era grana qualitat umana e espirituau de Mn. Condò ena sua vida coma persona e capelhan.

 

 

Lo podèm veire coma creator del modèl linguistic literari aranés modèrne? Cossí estructurèt son tractat Vocabulari aranés?

 

« Non è agut enes mans eth Vocabulari Aranés de Mn. Condò. Mès, me ne parlèc eth filològ Joan Coromines e me didec que l’auie estudiat e se’n servic entara sua tesi doctorau »

Non è agut enes mans eth Vocabulari Aranés de Mn. Condò. Mès, me ne parlèc eth filològ Joan Coromines e me didec que l’auie estudiat e se’n servic entara sua tesi doctorau: El parlar de la Vall d’Aran. Ad aguest vocabulari, aué horaviat, li è ua grana laudança quan ditz de Mn. Condò: “Inspirat poeta i filòleg per amor, que llegà a aquesta obra copiosíssims escrits”. Ar Institut d’Estudis Catalans envièc es responses a un “Qüestionari”, e tanben un “Esbós de gramàtica”. Joan Coromines me parlèc de 18 quadèrns, qu’era neboda de Mn. Condò li auie deishat.

 

 

Quines actes son previstes ongan en Aran per revendicar la persona e l'òbra de Mn. J. Condò?

 

« Totes es Institucions culturaus araneses an volut hèr memòria enguan dera òbra deth nòste poèta; tanben eth Conselh Generau d’Aran »

Totes es Institucions culturaus araneses an volut hèr memòria enguan dera òbra deth nòste poèta; tanben eth Conselh Generau d’Aran.

 

 

Totun, sa figura es pas coneguda en Catalonha. Que cresètz que caldriá far per desvolopar sa coneissença entre lo pòble catalan?

 

A mesura qu’era Val d’Aran a potenciat era figura de Mn. Condò, arribe tanben eth sòn coneishement a quauques entitats o persones de Catalonha. A toti es que vien tara Val d’Aran o s’interèssen per era ne poirà arribar un cèrta descubèrta deth nòste escrivan e poèta.

 

 

« Condò recebec influéncies dera Reneishença Catalana, e tanben de Mn. Verdaguer, 20 ans mès gran qu’eth poèta aranés »

Poiriam veire l'òbra de Mn. Condò dins la literatura aranesa parièra a la de son contemporanèu Mn. Jacint Verdaguer per la literatura catalana? Quinas semblanças e diferéncias podèm trobar entre los dos poètas?

 

Certaments, Mn. Condò recebec influéncies dera Renaishença Catalana, e tanben de Mn. Verdaguer, 20 ans mès gran qu’eth poèta aranés. Era figura de Verdaguer arribaue enes seminaris de Catalonha, e fòrça estudiants èren portadi a escríuer. Mn. Condò escriuec fòrça poesia catalana, damb semblances ara poesia de Mn. Verdaguer. Eth poèma Era Maladeta ei inspirat en El Canigò, de Verdaguer. Mn. Cinto Verdaguer venguec dus viatges tara Val d’Aran, mès Mn. Condò, en aqueri ans ère dehòra dera Val d’Aran, en Moror dera Conca.  Mn. Condò auie de despartir eth sòn temps enter eth servici as parròquies e era vocacion d’escrivan. Quan ven tara Val d’Aran era sua mission enes letres serà un nau començament, un trabalh immens, que non durarà massa temps, ja que morirà joen, as 52 ans.

 

 

Se la Glèisa es estada un element basic per la vida de la literatura aranesa en tempses dificils?  

 

Er aranés parlat, enquia hè uns ans, non auie dificultats. Es capelhans èren aranesi e parlauen aranés, maugrat qu’enes celebracions religioses, ua bona part ère en catalan, mès enlà deth latin. Siguec Mn. Condò, eth solet, qu’inicièc era escriptura der aranés.

 

 

Vos que sètz etat estat un especialista de Mn. Condò, cossí vesètz sa part umana, es a dire la vertadièra personalitat de Mn. Condò? Se coneis qualque anecdòta que nos poiriatz contar?

 

En epistolari de Mn. Condò trapam qu’ère un òme respectuós e comprensiu damb es persones, maugrat que parle de dificultats e mautractes que recebec, jamès trapam una paraula de mesprètz, de planha, contra era gent; vedem en eth ua grana vertut.

 

Auie ua fina ironia, que trapam escrita. Atau se planh ath sòn conselhèr e ar evescat, que non auie sòs. Pensem qu’auec de mantier era sua familha, dera que se sent responsable; èren sèt persones: es pares, ua fraia viuda damb dus hilhs ben petits, ua auta fraia mès joena.  Ditz ath sòn conselhèr: “Guarda se sò apurat, que pensaua vener-me es midalhes e diplomes que m’an dat, mès non sabi a qui”. Un dia, era sua fraia, cerca que cercaràs, en armari dera ròba. Mn. Condò li ditz: "Qué cerques?". "Ua camisa", li respòn. "Non la cerques, l’è dat a un praube, que non ne portaue".

 

 

Es possible que las generacions futuras de la Glèisa manifèsten lo meteis engatjament envèrs la literatura qu’a demostrat Mn. Condò e quitament vos?

 

Pensem qu’aué en dia era Glèisa non a era incidéncia ena vida sociau, qu’auie hè uns ans; es capelhans èm plan pòqui; èm limitadi. Maugrat tot, es aranesi an clar e vòlen tada eri ues celebrecions en aranés enes glèises, quan non i a massa gent o toristes de dehòra. Es capelhans naui, qu’ara vien tara Val d’Aran, saben qu’an d’integrar er aranés enes celebracions liturgiques, an d’apréner aumens a liéger er aranés.  E era gent son dejà contents.

 

 

Sètz optimista amb las politicas lingüisticas, que fan venir possible que l'aranés desaparesca pas?

 

« Aué n’auem agut sòrt dera escòla, toti es mainatges aprenen a parlar e escríuer er aranés; tanben es que non son de familhes araneses. Mès açò non vò díder qu’era influéncia deth castelhan non sigue plan grana »

Aué n’auem agut sòrt dera escòla, toti es mainatges aprenen a parlar e escríuer er aranés; tanben es que non son de familhes araneses. Mès açò non vò díder qu’era influéncia deth castelhan non sigue plan grana, e pòden veir er aranés sonque coma ua lengua imposada ena escòla e la descueden dehòra der estudi. Per açò cau politiques e mejans qu'ajuden era lengua dehòra dera escòla. Aué s’escriu e se publique fòrça en aranés, mès tanpòc se lieg massa.

 

 

 

 

Griselda Lozano

 

 

 



publicitat
BANER1-2-3: DGPL TRADUCTOR



Comentaris

7 d'agost 18.39h

#1
Aucupatz-vos deu catalan :D #IdaliMemes


Valoriza aqueste comentari:   votar positiu 3   votar negatiu 2
Respondre comentari replica Comentari inadeqüat   Formulari d'abús de comentari

6 d'agost 19.15h

Viva er anesòu (aranés x castilhan) damn es meteissi castilhanismes qu'eth catalan :( :

*rénder-se compte
*as x ans > a x ans
*non se dèc jamès: non arribèt/passèc jamès
*denóncia> denonciacion
*ath que veigui> que (jo) veigui
*cartes> letres (cartes son ua autra causa)
*potenciar> enfortir (spanglish)
*ja que (causal) > per amor, puish que
*non... massa > non.. guaire
Iniciar non vòu díder Entamiar, començar
trabalh> tribalh (lengadocianisme)
comprensiu amb > comprensiu DE (aciu u... Legir mai


Valoriza aqueste comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 11
Respondre comentari replica Comentari inadeqüat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -totes
1




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament



  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas los comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat
BANER1-2-3: DGPL AN LAFONT

Editorial

Jornalet en papièr: la seguida

Dijòus passat a Carcassona, la còla de Jornalet anoncièrem l'intencion de tornar publicar una revista en papièr per l'an 2020. Nòstra idèa es de publicar ...
giny

Lo temps

Mapa
  • sol Agen 13
  • sol Aush 12
  • sol Bordèu 14
  • sol Briançon 11
  • sol Caors 12
  • sol Carcassona 14
  • sol Clarmont-Ferrand 12
  • sol Confolent 13
  • sol Gap 8
  • sol La Canau 14
  • sol La Gàrdia 23
  • sol Limòtges 13
  • sol Lo Borg Sant Dalmatz 14
  • sol Lo Puèi de Velai 11
  • sol Marselha 17
  • sol Montpelhièr 16
  • sol Naut Aran 11
  • sol Niça 18
  • sol Nimes 16
  • sol Pau 11
  • sol Peireguers 13
  • sol Rodés 13
  • sol Tolon 13
  • sol Tolosa 12
  • sol Valença 13

giny

giny

Vidèos

giny

giny

giny

publicitat

lateral 2 teveoc

Fotografias

  • Fèsta occitana a Barcelona, a l'ocasion del cinquen anniversari de Jornalet

  • Ciutat de Blaia: al país de l'amor de lonh

  • Era còlha dera ADÒC ath trabalh

  • Gavotina maritima - Sant Anhe, vilatge sus una pena. © Laurenç Revest

    Gavotina maritima - Sant Anhe

  • Mentan

  • Asuèlhs de Garnagués. © Franc Bardòu

    Asuèlhs de Garnagués

  • Clarençac, 40en anniversari dau club taurin Paul Ricard "L'Escapaire" (07/06/2015): rossetalha, abrivada e bandida en cèucle dins lei dogas

  • Còth deth Tormalet, 18/07/2012

  • © Laurenç Revèst

    Auribeu de Sianha

  • © Laurenç Revèst

    Per las carrièiras de Someire, lo pont cobèrt per la ciutat vidorlenca

  • Estivada 2013. © Guillem Sevilla

    Estivada 2013

  • Hug de la Rosa

    Manifestacion "Er aranés, era nòsta identitat". Vielha 24 de març 2018

  • Estivada 2013. © Guillem Sevilla

    Estivada 2013

  • © Celèsta Toion

    La plaja espaci de libertat? D'expression?

  • Irissa: prumèra edicion dera corsa populara de BTT

  • © Laurenç Revèst

    Cavairac, Vau Naja (Costièra de Nimes)

  • © Franc Bardòu

    Asuèlhs Bigordans

  • Eyes of Simurg 21/6/2017 a Tolosa. Fòto de Barthélémy Nadal

    Eyes Of Simurgh cantan en occitan a Tolosa per la fèsta de la musica 2017

  • La prima en valaa de Tiniá. © Laurenç Revèst

    La prima en Tiniá

  • © Franc Bardòu

    Asuèlhs Bigordans

publicitat

lateral 2 teveoc



publicitat

LATERAL1 300X250: sapiéncia

Las mai...

publicitat

LATERAL1 300X250: radio pais

giny

Sondatge

Tornariás sosténer una edicion de Jornalet en papièr en 2020?


60%



25%



15%




Vots 40 vòtes

comentaris 0

Bulletin

Se vòls recebre per e-mail los grands títols de Jornalet, abona-te

Adreiça E-mail
       
avís legal
En complir la Lei de Servicis de la Societat de l'Informacion e de Comèrci Electronic e la Lei Organica de Proteccion de Donadas (de l'Estat espanhòl) t'informam que se vòls pas contunhar de recebre lo nòstre bulletin informatiu, te pòdes desabonar a travèrs d'aqueste formulari.



Etiquetas

giny





Jornalet, gaseta occitana d'informacions


Associacion entara Difusion
d'Occitània en Catalonha
(ADÒC)