CAPÇALERA2: AMICS DE JORNALET

Jornalet, gaseta occitana d'informacions

Dimars, 26 de setembre

Actualitats

Dimècres, 13 de setembre de 2017, 03h00 Istòria,Cultura

Gasconha > Lanas e Labrit > Bòrn

Americans dens los pinhadars


Comentaris 3 comentaris    
Marrit Flac Bon Plan bon Fabulós (4 vòtes)
carregant En cargar


Cent ans a exactament, milierats de boscatèrs americans machavan dens segarias mobilas o geantas capvath las Lanas de Gasconha. Industriau tanben, la “Grana Guèrra” qu’èra ahamiada de husta. Espiada. 
 


Document deu Michel Boquet que muisha los “dravaires” americans sus las aigas de Senta Aulàdia de Bòrn

Ua mapa deu Michel Boquet que muisha (en color roja) la mapa deu gran huec deus 5 e 6/09/1917





Etiquetas
fénié, istòria

Dempuish tres ans adara se parla pro, haut o baish, de la memòria de la “Grana Guèrra”, l’òrra Permèira Guèrra mondiau qui ensagnosèt Euròpa e quitament lo Monde dab la mobilizacion de la man d’òbra o de las tropas coloniaus dont las armadas de l’Estat francés hadóren gran usatge. Capvath lo territòri exagonau que tròban associacions qui hèn un bèth tribalh per organizar exposicions sus las consequéncias deu conflicte dens las vilas de nòste o dens las campanhas, sagnadas per la gran mortalha. Pr’amor de la pèrta deus òmis joens tombats dens las trencadas de Verdun, dens las montanhas deu Front d’Orient o sus Camin de las Damas au primtemps de 1917, pro de comunas, capvath Gasconha o alhors, desapareishóren quauquas annadas après 1918: tròp de vedoas e d’orfanins, exòdi rurau, arregropament administratiu...
 
Que cau saludar, per exemple, lo tribalh hèit, en las Lanas girondinas —a Belin-Beliet exactament— per Gilles Rosière e Bernard Chapuzet e los valents de l’associacion Courant Alternatif. Dempuish aost 2014 que hican en linha  las letras de l’extraordinària correspondéncia entre Armand Mano, paisanòt de la Gran Lana, e la soa hemna, Louise, de 1914 a 1918. L’òmi qu’estó mobilizat en aost 14 a maugrat qu’estossi un “vielh” de trenta ans. La joena hemna, dejà mair d’ua mainadeta, qu’avó a miar la bòrda mentre que lo son òmi èra partit au front. Los qui publican aqueras letras, meten tanben en linha un haish d’articles de premsa d’epòca, de mapas deus combats, de reclamas pègas (bandas moletièras, camas o bras artificiaus, potingas miraculosas per “nostes soldats”) e quauques petits dossièrs sus la vita landesa pendent aqueras annadas de sofrença. N’es pas grana literatura, solide, mes que s’amerita un bèth còp de capèth percé qu’aqueras letras sòrten deu desbromb la vita deus “Peluts”, los “petits, los qui cargats de tèrra, e marchavan tostemps shens comprener perqué…”, com dens la tirada escrivuda per lo felibre bearnés Jan deu Sabalòt (Jean-Baptiste Gastellu-Etchegorry, 1896-1981), dens la soa pèça de teatre titolada Marieta l’auseròta, e hicada en musica peu grop Los de Nadau dens los ans 1980…
 
 
Hami de bòi
 
Dens lo departament de las Lanas, un aspècte particular de la Grana Guèrra a mobilizat quauques cercaires, la preséncia de soldats boscassièrs canadians e sustot estatsunidencs arribats entà copar milierats e milierats de pins. Qu’es en particular lo sénher Michel Boquet, de Mamisan (País de Bòrn) qui a tribalhat lo subjècte. Engenhaire retirat de l’industria espaciau, qu’a lo sens de la precision e de l’exactitud; qu’a donc putzat dens las archivas, susquetot estatunidencas, per trobar ua rica documentacion[1].
 
Quan, a la fin de 1914, s’acaba la guèrra dita “de movement”, las armadas s’entèrran. Dens la pèira e la hanga de las termièras de Champanha e de Lorena, suus platèu de Picardia, dens las paluds de Flandras o quitament dens las seuvas d’avets de Vòges, que cavan trencadas e bastivan “cagnas” (mot tirat deu vietnamian: abrics rudimentaris dens lo jargon militari). Que cau pro de husta e de bòi en generau per fabricar caishas de municions, taulats d’artilheria, planchats, traps e piteraus, ponts e pontics de fortuna, margues d’atrunas, cròças de fusilhs, carretas o …tahucs.
 
Los Estats Units deu president Wilson s’engatjan dens lo conflicte en abriu 1917. Com las tropas deu Reiaume Unit qui an dejà mobilizats boscatèrs canadians, especiaument pro de “Canadians francés” de Quebèc, l’US Army  manda unitats de l’Engèni boscassièr en França on ne mancan pas las bèras seuvas. Los pinhadars de las Lanas de Gasconha, largament espandits dempuish las annadas 1850-1870, representan ua resèrva màger. Sus uns 19 700 boscatèrs americans vienuts en França en 1917-1919 (los darrèrs que deishan lo sòu european evidentament quauques mes après l’Armistici deu 11 de noveme 1918), quasiment la meitat son en las Lanas de Gasconha. Lo quartièr generau es establit dens las …arenas monumentaus de Dacs. N’es pas lo temps d’organizar corridas de toros bravos a la mòda espanhòla suu sable de las arribas d’Ador! L’estat major e los simples boscatèrs “aliats” campan dens tendas a duas “aigas”, las famosas tendas “canadiennes” deu camping de l’epòca eroïca deus començaments deu torisme en plen aire.
 
 
Gargantas anglofònas
 
Lo territòri lanusquet es dividit en companhias e districtes de Forestry Engineers. Dens lo sol País de Bòrn, 4800 òmis estacionan dens camps importants a Parentís (quartièr Eslèirs), a Pontens (lòcdit Bellevue), a Mamisan, a Aurelhan (batejat  O’Ryan per las gargantas anglofònas) o a Senta Aulàdia (“Sainte-Eulalie” comuna batejada Ukulele per las medishas gargamèlas). Per aquera darrèra petita comuna, tròban dens las archivas un filmòt on veden boscatèrs americans qui hèn dravar los bilhons suu “corrent” de Senta Aulàdia, l’arriu que junh los estanhs de Biscarròssa-Parentís e d’Aurelhan. Qu’i avè quitament ua pinassa bricolejada que, de Mamisan estant, partiva recuperar las troncas au miei de las andadas de la Mar Grana… Dens la petita comuna de Biars (Bias, en francés) èra estacionada la sola unitat compausada de boscatèrs negres americans, mentre que, quan comencèt la formacion de las companhias forestièras (32 camps de preparacion suu territòri deus Estats Units), lo comandament volè unicament engatjats o GI blancs…
 
Horrugant dens las estatisticas, lo sénher Michel Boquet calculèt que sus 1,5 million de pins abatuts dens las Lanas, 495 000 n’estóren dens lo País de Bòrn. De Mamisan, dependèvan tanben petitas unitats deu costat de la Gran Lana (Sabres, Sòra) on machavan boscatèrs d’Otra-Atlantic alimentant las seguerias mobilas.
 
Las companhias de l’engèni boscassièr de l’US Army aplicavan evidentament los metòdes de l’engenhaire Frederick W. Taylor (1856-1915), conceptor de l’organizacion scientifica deu tribalh. Eficacitat americana (vapor e sustot electricitat, petits camins de hèr, passapertots o arpans mei eficaç e segas circularas dab caishaus amovibles…) e rendament assegurat! De que enlobar e har sauejar los industriaus e proprietaris landés – notables o “Mossurs” en majoritat – qui hadóren bèths ahars, devath lo contraròtle deu comitat especializat deu Ministèri de la Guèrra. Qu’an comptat decap a 600 contractes de “grat a grat “signats en País de Bòrn. L’un deus mei grans obradors qu’estó lo gessit de la brusla (incendi) memorable deus 5 e 6 de seteme 1918. Lo huec cramèt 12 000 ectaras de pinhadars a Pontens, Gastas, Parentís… Consequéncia indirècta de tota aquera intensa expleitacion: pro de pins gemats , en produccion, dispareishóren. Vertat que pro d’òmis, gemièrs de profession (bordèrs-gemièrs o obrièrs d’estat dens las seuvas domaniaus de la còsta) èran suu “front”, luenh deu país.
 
Que calè quauques distraccions taus òmis: que parlan de bòxa, de basket ball, de jazz, cò disen, de teatre… Enfin, qu’i avó quauquas neishenças, quauques mes après, o quitament quauques maridatges. Lo charme d’aqueths boscatèrs americans, prims e gualhards, ne desplasèva a las gojatas lanusquetas.
 
 
 
 
Joan-Jacmes Fénié
 


[1] Qu’a publicat un bèth article dens lo Bulletin de la Société de Borda (1r trimestre 2016) e que harà ua conferéncia lo divés 15/09 (18 h) aus Archius despartamentaus de las Lanas, au Mont de Marsan.




abonar los amics de Jornalet
 



publicitat



Comentaris

18 de setembre 10.20h

on ei passat eth commentari ?


Valoriza aqueste comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadeqüat   Formulari d'abús de comentari

18 de setembre 10.19h

Felicitacions ath Jpan-Jacmes, que mos fè descobrir aquera istoèra pro inimaginabla. Que vau cad'estiu enas Lanas mes un chic fenhant n'avia pas aprés tot aquò. Qu'è soen leijut eras cronicas deth Fenié en éSud-Oest", se 'n i pareish encara ? Que parlarè de tot açò a Radiò-Païs en Bigòrra.
Coraument, Miquèu.


Valoriza aqueste comentari:   votar positiu 0   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadeqüat   Formulari d'abús de comentari

13 de setembre 21.20h

Mercés per aquel article sus un episòdi de l'istòria nòstra que pauc de monde coneisson . Qual sap se i a una literatura aqui-sus?


Valoriza aqueste comentari:   votar positiu 2   votar negatiu 0
Respondre comentari replica Comentari inadeqüat   Formulari d'abús de comentari

5 -10 -20 -totes
1




Comenta

Lo comentari es estat mandat corrèctament



  Previsualiza

La direccion del Jornalet a lo drech de publicar pas los comentaris que respècten pas las nòrmas basicas d'educacion, civisme e dialòg.
publicitat

Editorial

Espanha a perdut Catalonha definitivament

Lo 20 de setembre passat, Espanha perdèt definitivament Catalonha. Aquel jorn, la Gàrdia Civila espanhòla intrèt de matin dins plusors sètis del govèrn de la Generalitat, ...
giny

Lo temps

Mapa
  • nuvols Agen 19 9
  • nuvols Aush 9
  • pluja Bordèu 19 10
  • sol Briançon 17 6
  • nuvols Caors 21 9
  • nuvols_parcials Carcassona 20 9
  • pluja Clarmont-Ferrand 18 9
  • nuvols Confolent 18 10
  • sol Gap 23 11
  • pluja La Canau 19 10
  • nuvols La Gàrdia 20 12
  • nuvols_parcials La Torre de Pèlitz 19 13
  • nuvols Limòtges 16 10
  • nuvols_parcials Lo Borg Sant Dalmatz 22 13
  • nuvols Lo Puèi de Velai 15 9
  • sol Marselha 23 13
  • sol Montpelhièr 25 14
  • nuvols Naut Aran 27 7
  • sol Niça 13 7
  • sol Nimes 20 12
  • sol Pau 21 11
  • nuvols Peireguers 20 10
  • nuvols Rodés 21 9
  • sol Tolon 22 14
  • nuvols Tolosa 22 9
  • nuvols Valença 20 9

giny

giny

Entrevista

publicitat

LATERAL1 300X250: radio pais



publicitat

LATERAL2 330x60: Casteth Paums

Fotografias

  • © Laurenç Revèst

    Fòrt Maginòt de Sant Anhe

  • © Laurenç Revèst

    Dau castèu de Grimaud

  • © Maria Millan

    22u corsa Aran per sa Lengua (26-7-2015)

  • Omenatge a Aragon. © Franc Bardòu

    Omenatge a Aragon

  • Tota la còla. © Laurenç Revèst

    Remembres de Vaquí, emission en la Vau Clusa, novembre de 2005

  • © Franc Bardòu

    Tèrra albigesa

  • © Laurenç Revèst

    Cavairac (Costièra de Nimes)

  • Val d'Aran, cap de Gasconha

  • Castelar

  • Concèrt del 20n anniversari de Gric de Prat

  • © Montse Torres -  Arxiu dels Castellers de la Vila de Gràcia

    "Castellers" catalans en Bearn

  • Beneset Thauvin

    Concors de preseps, betlèms o grépias

  • Vista dal País Niçard e Alpenc. © Centre Cultural Occitan País Nissart e Alpenc

    Vista dal País Niçard e Alpenc

  • Eyes of Simurg 21/6/2017 a Tolosa. Fòto de Barthélémy Nadal

    Eyes Of Simurgh cantan en occitan a Tolosa per la fèsta de la musica 2017

  • © Aure Séguier

    Carnaval Biarnés 2017

  • La Primada de Montsegur 2013. © Bruno Sapena

    La Primada de Montsegur 2013

  • © Franc Bardòu

    Tresaurs andorrans

  • © Celèsta Toion

    La plaja espaci de libertat? D'expression?

  • © Laurenç Revèst

    Toponims occitan en Li Bergueas, Li Novenas (vilars de Pelhon): valaia dal Palhon de Pelha

  • Meissonencas, bagas o bracelets alentorn dau rosèu

    Meissonencas en Camarga pichòta

giny

Vidèos

Las mai...

publicitat

LATERAL2 300x250: Cultura Conselh Aran

giny

Sondatge

Bulletin

Se vòls recebre per e-mail los grands títols de Jornalet, abona-te

Adreiça E-mail
       
avís legal
En complir la Lei de Servicis de la Societat de l'Informacion e de Comèrci Electronic e la Lei Organica de Proteccion de Donadas (de l'Estat espanhòl) t'informam que se vòls pas contunhar de recebre lo nòstre bulletin informatiu, te pòdes desabonar a travèrs d'aqueste formulari.



Etiquetas

giny

giny


Jornalet, gaseta occitana d'informacions


Associacion entara Difusion
d'Occitània en Catalonha
(ADÒC)